دسته: اسلام و حقوق بشر

با توجه به اين كه مفاهيم حقوق بشر مربوط به عصر حاضر است، آيا مى توان آنها را از كتاب و سنت كه مربوط به عصر سابق اند، اصطياد نمود؟
 
با مراجعه به نصوص اسلامى و تاريخ تحولات سياسى و اجتماعى جوامع اسلامى، مى توان به وضوح وجود يك تصور و انديشه ى مشخص اسلامى در زمينه ى مسائل حقوق بشر را دريافت و به اين حقيقت پى برد كه مسائل حقوق بشر ـ چه در تئورى و چه در عمل ـ همواره در تاريخ اسلام مطرح و مورد توجه بوده و تنها مذهبى كه به بهترين شيوه به دفاع از حقوق انسان ها پرداخته اسلام است.[1]
اصولى چون كرامت انسان، آزادى، مساوات، تعليم و تربيت، حقوق زنان و كودكان و نظاير آن به بهترين نحو در كتاب و سنت معصومين(عليهم السلام) مورد تبيين و تأكيد قرار گرفته است. قبل از توضيح بيشتر در اين باره، توجه به چند نكتهلازم است:
1. بحث حقوق بشر اختصاص به زمان حاضر ندارد و از زمان هاى كهن در ميان زمام داران و انديشمندان مطرح بوده و مورد بحث و ارزيابى قرار گرفته است; مثلاً در قرن پنجم قبل از ميلاد، زمانى كه قدرت هاى فاتح هيچ گونه رحم و شفقتى نسبت به ملل مغلوب نداشتند، كورش كبير پس از فتح بابل فرمان داد كه به مردم شهر آسيبى نرسد، همه ى مردم در پرستش خداى خود آزاد باشند و بى دينان تحت فشار قرار نگيرند، خانه هاى خراب شده را از نو ساخت و معابد را باز كرد و خدايان معابد را به جاى خود بازگردانيد.
سقراط معتقد بود كه شهردولت، بايد جايى باشد كه افكار و استعدادهاى افراد در آن جولان يابد و حيثيت و مقام فرد، محفوظ و محترم بماند و رشد و نمو كند، به طورى كه هر فرد بتواند در حدود و لياقت و استعداد خود ترقى و پيشرفت كند. بنابر نظر ارسطو، وظيفه ى دولت تأمين نيازمندى هاى عمومى و پرورش استعدادهاست و اگر چنين نباشد خبيث خواهد بود.
«منشور كبير» انگلستان در سال 1215، شامل يك سلسله حقوق انسانى و آزادى هاى عمومى، از قبيل احاله ى رسيدگى دعاوى به دادگاه ها و مراجع صالحه، منع توقيف غيرقانونى، تناسب ميان جرم و كيفر، لغو كار اجبارى و بيگارى، جواز رفت و آمد به كشور انگلستان و ... بود.
به دنبال انقلاب كبير فرانسه در سال 1789 م. مجلس مؤسسان اين كشور، موادى از اصول حقوق بشر را در قالب يك مقدمه و 17 ماده، تنظيم و به نام «اعلاميه ى حقوق بشر» منتشر كرد كه اغلب مواد آن، با اعلاميه ى جهانى حقوق بشر توافق دارد.[2]
2. با توجه به رسالت جهانى و دايمى اسلام، اختصاص آن به عصر سابق حرف نادرستى است. اسلام ضمن اعلام ختم نبوت، جاويدان ماندن خويش را اعلام مى دارد: حلالُ محمَّد حلالٌ الى يوم القيامة و حرامُ محمَّد حرامٌ الى يوم القيامة.
يكى از نكات اعجاب انگيز، استعداد پايان ناپذير منابع اسلامى به خصوص قرآن كريم، براى تحقيق و كشف و استنباط است. پيامبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله) فرمود:
ظاهر قرآن زيبا و باطن آن ژرف است، آن را حدّ و نهايتى است و فوق آن حد و نهايتى ديگر است، شگفتى هاى آن پايان نمى يابد و تازه هاى آن كهنه نمى گردد.
از امام صادق(عليه السلام) سؤال شد: چه رمزى در كار است كه قرآن هر چه بيشتر در ميان مردم پخش و قرائت مى گردد و هرچه بيشتر در آن بحث و فحص مى شود، جز بر طراوت و تازگى اش افزوده نمى گردد؟ امام(عليه السلام) فرمود: چون قرآن براى زمان و عصر معين و مردم خاصى نازل نشده است، بلكه براى همه ى زمان ها و همه ى انسان هاست; لذا در همه ى زمان ها نو و براى همه ى مردمان تازه است.
3. مبانى فلسفى و عقيدتى بسيارى از اصولى كه امروزه به نام حقوق بشر مطرح مى شود و حتى مفاهيم برخى از اين اصول از ديدگاه اسلام با آنچه در تفكر غربى تحت همين عناوين ارائه مى شود متفاوت و احياناً فاقد مشتركات اصولى است.[3] به عنوان نمونه، امروزه اعتقاد مذهبى را نيز هم چون نژاد، رنگ، جنس و ملّيّت، عامل تبعيض و برترى طلبى و مخالف حقوق انسانى قلمداد مى كنند، در حالى كه حقوق و آزادى هاى فردى و اجتماعى انسان ها جز در قاموس مذهب، قابل تبيين و تفسير نيست.
4. در حقوق بشر از ديدگاه غرب، موضوع فضيلت و كرامت ارزشى براى انسان ها ناديده گرفته شده و هيچ امتيازى براى انسان هاى با فضيلت و با تقوا مطرح نشده است، در حالى كه از ديدگاه اسلام، اين امتياز براى تشويق انسان ها و قرار گرفتن آن ها در موقعيت هاى شايسته ى زندگى اجتماعى ضرورى است; چنان كه قرآن مى فرمايد:
(إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاكُمْ); گرامى ترين شما نزد خداوند، با تقواترين شماست.
5. آنچه در اعلاميه هاى حقوق بشر آمده، كاملاً مربوط به جنبه هاى مادّى زندگى بشر است و از حقوق اخلاقى و معنوى بشر خبرى نيست، در حالى كه مكتب اسلام هويت اجتماعى بشر را در اخلاق و اعتقادات او دانسته و معتقد است كه اگر قواعد اخلاقى و معنوى به عنوان حقوق حيات روحى در انسان تثبيت شود، حقوق مادى او را نيز به نحو مطلوبى حفظ خواهد كرد.
واقعيت اين است كه با بررسى عميق و همه جانبه ى قرآن كريم پى خواهيم برد كه در قرآن، حقوق انسان ها از جايگاه والايى برخوردار است و از اين روست كه مى توان آن را در مقايسه با آنچه امروز به عنوان حقوق بشر مطرح است، يكى از كهن ترين اسناد مدوّن در حقوق بشر شمرد. مطالعه ى تحولات حقوق بشر در دوران حيات پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) نيز نشان دهنده ى يك انقلاب سياسى و ارزشى در اين زمينه است. احترامى كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) به عنوان شخصيت برتر الهى، براى انسان ها ـ با هر رنگ و عقيده و طبقه ى اجتماعى ـ قايل بود و اعمال جاهليت را در زمينه هاى تحقير و تبعيض و ستم نسبت به انسان هاى محروم تقبيح نمود، در تاريخ بشر كم نظير است. وقتى پيامبر(صلى الله عليه وآله) در برابر جنازه ى يك يهودى از جا بلند مى شود و زنده به گور كردن دختران را يكى از زشت ترين صورت هاى تحقير بشر مى داند و ياران خود را به آزادگى و اظهار نظر، حتّى در برابر نظرات خود تشويق مى كند، تصويرى از تعالى حقوق بشر را در تاريخ عصر خود ترسيم مى كند. تربيت شدگان مكتب پيامبر(صلى الله عليه وآله)نيز در اين زمينه الگو بودند. و حضرت على(عليه السلام) بيش از هر شخصيت اسلامى ديگرى در اين زمينه سخت گير و روشنگر بود. كافى است به برخى از رفتارهاى سياسى امام(عليه السلام) در برخورد قضايى با خصم خود در دادگاه عدل اسلامى و نفى تبعيض هاى ناشى از انتساب به پيامبر(صلى الله عليه وآله) و قريش و نيز دستور به تعيين جيره از بيت المال براى پيرمرد سائل نصرانى توجه شود.
در اين جا به اجمال به بررسى برخى از حقوق اساسى بشر در اسلام مى پردازيم:
1. حق حيات: بدون شك، مكتب اسلام اهميت خاصى براى حق حيات انسان قايل است و آن را در رأس همه ى حقوق ديگر قرار داده و كشتار انسان ها را به شدّت مذمت نموده است، به طورى كه كشتن يك انسان را برابر با كشتن همه ى انسان ها و نجات دادن جان يك فرد را همانند حفظ جان همه ى انسان ها مى داند.
(مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْس أَوْ فَساد فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّما قَتَلَ النّاسَ جَمِيعاً وَ مَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النّاسَ جَمِيعاً); هر كس، انسانى را بدون ارتكاب قتل يا فساد در روى زمين بكشد، چنان است كه گويى همه ى انسان ها را كشته است.
حرمت خودكشى و سقط جنين و نيز تشريع حكم قصاص نيز به منظور حفظ حيات بشر است:
(وَ لَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يا أُولِي الْأَلْبابِ) و براى شما در قصاص، حيات و زندگى است، اى صاحبان خرد!
2. آزادى: از ديدگاه اسلام، آزادى يك حقّ و ناشى از استعدادها و تمايلات عالى انسانى است. آزادى به مفهوم اسلامى، نخست از درون آغاز مى شود و تا انسان از قيد و بند اسارت هاى درونى آزاد نگردد، از اسارت طاغوت ها و عوامل بيرونى رها نمى شود. اسلام در عين اين كه با بيان اصل (لا إكراه فى الدين) احترام به فكر و آزادى عقيده را بيان مى كند، هرگز عقايدى را كه از راه تقليد كوركورانه و از طرق غير عقلانى بر انسان ها تحميل مى شود تأييد نمى كند و از همين رو پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) دستور سرنگونى بت ها را صادر مى كرد و هرگز خرافات متكى به اوهام و تقليد و تحميل را نمى پسنديد.
در اثر همين آزادى فكر و عقيده بود كه علماى مذاهب و دانشمندان مادّى گرا آزادانه و فارغ از هرگونه رعب و هراس، با پيشوايان دينى و انديشمندان مسلمان به بحث و مناظره مى پرداختند. بنابراين در اسلام هر كسى آزاد است و تا زمانى كه به اسلام و ديگران زيان نرساند مى تواند در شرايط سالم و به دور از توطئه، عقيده ى خود را مطرح و براى اثبات آن و جلب نظر ديگران تبليغ كند; چرا كه اسلام تعارض افكار و انديشه ها را موجب رشد و تعالى جامعه مى داند; چنان كه قرآن مى فرمايد:
(فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ);[ پس بشارت بده به بندگان من، همان كسانى كه سخنان را مى شنوند و از نيكوترين آنها پيروى مى كنند، آنان كسانى هستند كه خداوند هدايتشان كرده، و آنها خردمندان هستند.